UNEC Tələbə Tədqiqatları Jurnalı Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin (UNEC) Tələbə Elmi Cəmiyyəti (TEC) tərəfindən nəşr olunan akademik jurnaldır. Universitetin ilk tələbə mərkəzli elmi jurnalı kimi təsis edilərək 2023-cü ilin dekabr ayında fəaliyyətə başlayan jurnalın əsas məqsədi tələbələrinin elmi potensialını üzə çıxarmaq, onların tədqiqat və nəşr fəaliyyətini dəstəkləməklə akademik yaradıcılığı stimullaşdırmaqdır. Jurnal iqtisadiyyat, idarəetmə, texnoloji elmlər və əlaqəli sahələrdə orijinal nəzəri və empirik tədqiqatları qəbul edir. Jurnal ildə iki dəfə nəşr olunur. Məqalələr Azərbaycan, Türk, İngilis və Rus dillərində təqdim edilə bilər. Bütün məqalələr akademik və etik standartlara uyğun olmalı, eləcə də plagiat yoxlamasından keçməlidir.
Azerbaijan State University of Economics UNEC
MİKROQRAVİTASİYA TƏDQİQATLARININ İNKİŞAFI: KOSMOSDA ELMİ VƏ SƏNAYE TƏTBİQLƏRİ
Beynəlxalq Astronavtika Federasiyasının (International Astronautical Federation – IAF) təşkilatçılığı ilə keçirilən Mikroqravitasiya Elmləri və Prosesləri Simpoziumu mikroqravitasiya mühitində elmi tədqiqatların və praktiki tətbiqlərin inkişafına həsr olunmuşdur. Mikroqravitasiya cazibə qüvvəsinin dominant təsirinin olmadığı unikal şərait yaradaraq fiziki, bioloji və material proseslərinin öyrənilməsi üçün yeni imkanlar təqdim edir. Bu mühit insan fiziologiyası, biotexnologiya, farmakologiya və materialşünaslıq sahələrində yeni elmi nəticələrin əldə edilməsinə şərait yaradır. Bu istiqamətdə aparılan tədqiqatlar astronavtlarda sümük və əzələ kütləsinin azalmasının öyrənilməsinə, osteoporoz, əzələ distrofiyası və uzunmüddətli kosmik missiyalarla bağlı elmi araşdırmaların dəstəklənməsinə mühüm töhfə verir. Mikroqravitasiya həmçinin toxuma mühəndisliyi, üçölçülü bioprintinq, kristal yetişdirilməsi, nanomateriallar və qabaqcıl istehsal texnologiyaları sahələrində innovasiyaların inkişafını sürətləndirir. Bundan əlavə, Ay və Marsa gələcək kosmik ekspedisiyalar üçün əhəmiyyət daşıyan yeni texnologiyaların hazırlanmasını dəstəkləyir. Mikroqravitasiya tədqiqatlarının multidissiplinar xarakteri fizika, kimya, biologiya və mühəndislik sahələrini bir araya gətirərək həm elmi biliklərin zənginləşdirilməsinə, həm də sənaye və kommersiya tətbiqləri üçün dəyərli nəticələrin əldə olunmasına imkan yaradır. Simpozium alimlər, mühəndislər və sənaye nümayəndələri üçün fikir mübadiləsi aparmaq, birgə layihələr hazırlamaq və kosmosun tədqiqi ilə bağlı aktual problemləri müzakirə etmək baxımından mühüm platforma rolunu oynayır. Ümumilikdə, mikroqravitasiya sahəsində aparılan tədqiqatlar texnoloji innovasiyaların, tibbi nailiyyətlərin və dayanıqlı kosmik fəaliyyətlərin inkişafında mühüm rol oynamaqla yanaşı, Yer üzərində sənaye və cəmiyyət üçün də əhəmiyyətli faydalar yaradır.
Müəllif hüququ (c) 2026 UNEC TƏLƏBƏ TƏDQİQATLARI JURNALI
KİÇİK VƏ ORTA SAHİBKARLIĞIN MƏŞĞULLUĞUN ARTIRILMASINDA VƏ REGİONAL İNKİŞAFDA ROLU
Tədqiqatın əsas məqsədi rəsmi statistik məlumatlar əsasında mikro, kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinin strukturunu, iqtisadi fəaliyyət sahələri üzrə bölgüsünü, regional inkişafla əlaqəsini və maliyyə dəstəyi mexanizmlərinin bu prosesə təsirini qiymətləndirməkdir. Məqalədə statistik təhlil, müqayisəli təhlil, sistemli yanaşma və empirik ümumiləşdirmə metodlarından istifadə edilmişdir. Tədqiqat göstərir ki, 2024-cü ildə MKO sahibkarlıq subyekti olan müəssisələrin sayı 2023-cü ildəkinə nisbətən 5.7 % artaraq 1505893 vahidə çatmışdır. Bu müəssisələrdə muzdla işləyənlərin sayı isə 2024-cü ildə 2023-cü illə müqayisədə 6.9 % artaraq 417838 nəfər təşkil etmişdir.Onlardan 83.4 faizi qeyri-dövlət, 16.6 faizi isə dövlət sektoruna aid olan MKO müəssisələrində çalışmışdır. Eyni zamanda, fəaliyyətdə olan sahibkarlıq subyektlərinin yarıdan çoxunun Bakıdan kənar regionlarda yerləşməsi MKOS sektorunun regional iqtisadi fəallıq baxımından mühüm rol oynadığını göstərir. Bununla belə, MKOS sektorunun məşğulluğa müsbət təsirinin gücləndirilməsi üçün maliyyə resurslarına çıxış imkanlarının genişləndirilməsi, regionlarda xidmət və istehsal infrastrukturunun inkişafı, rəqəmsallaşma, peşə bacarıqlarının artırılması və yerli dəyər zəncirlərinin möhkəmləndirilməsinə ehtiyac vardır.
SOSİAL SAHİBKARLIQDA BEYNƏLXALQ MODELLƏR: MÜQAYİSƏLİ TƏHLİL VƏ İNKİŞAF PERSPEKTİVLƏRİ
Sosial sahibkarlıq iqtisadi davamlılığı sosial dəyərin yaradılması ilə birləşdirdiyinə görə XXI əsrin ən mühüm hibrid təşkilati fenomenlərindən biri kimi formalaşmışdır. Yoxsulluğun azaldılması, məşğulluğun artırılması, regional inkişafın təmin edilməsi, sosial inklüzivliyin gücləndirilməsi və davamlı inkişafın təşviqi kimi məsələlərin aktuallığının artması sosial sahibkarlıq modellərinin həm akademik tədqiqatlar, həm də dövlət siyasəti baxımından öyrənilməsini xüsusilə vacib etmişdir. Bu məqalənin əsas məqsədi sosial sahibkarlığın beynəlxalq modellərini müqayisəli nəzəri çərçivə əsasında təhlil etmək və effektiv sosial ekosistemlər qurmağa çalışan ölkələr üçün onların inkişaf perspektivlərini müəyyənləşdirməkdir. Məqalədə tədqiqat metodları kimi ədəbiyyat icmalı, müqayisəli təhlil, induksiya, deduksiya, sintez və statistik ümumiləşdirmə metodlarından istifadə edilmişdir. Tədqiqat beynəlxalq ədəbiyyatda geniş müzakirə olunan dörd institusionallaşmış modelə – İş İnteqrasiyalı Sosial Müəssisə (WISE) modeli, İtaliya sosial kooperativi modeli, Məhəmməd Yunusun sosial biznes modeli və təsir yönümlü startap modelinə fokuslanır. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, sosial sahibkarlıq vahid universal model vasitəsilə izah oluna bilməz. Avropa yanaşmaları əsasən sosial iqtisadiyyat ənənələrinə və rifah sistemlərinə əsaslandığı halda, bazar yönümlü modellər innovasiya, özəl investisiya, miqyaslana bilmə və ölçülə bilən sosial təsirə üstünlük verir. Məhəmməd Yunusun sosial biznes modeli isə mənfəətin yenidən investisiya olunması, yoxsulluğun azaldılması və etik biznes fəaliyyəti prinsiplərinə əsaslanan normativ çərçivə təqdim edir.
AZƏRBAYCANDA AİLƏ BİZNESLƏRİNİN MƏŞĞULLUĞA TƏSİRİNİN TƏDQİQİ
Bazar iqtisadiyyatı şəraitində dünya üzrə məşğulluğun 60 faizindən çoxunu təmin edən ailə biznesləri qlobal miqyasda sosial rifahın təmin edilməsində mühüm rol oynayır. Müştərilərlə etimada əsaslanan möhkəm münasibətlərin qurulması nəticəsində formalaşan müsbət nüfuzu, eləcə də yerli resursların səfərbər edilməsi yolu ilə regionların sosial-iqtisadi inkişafına verdiyi əhəmiyyətli töhfə ailə bizneslərinin tədqiqini olduqca aktual edir. Tədqiqatın əsas məqsədi Azərbaycanda ailə bizneslərinin məşğulluğa təsirinin qiymətləndirilməsidir. Məqalədə tədqiqat metodları kimi ədəbiyyat icmalı, induksiya, deduksiya, təhlil, sintez və anket sorğusu metodlarından istifadə edilmişdir. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, ailə biznesləri əmək qabiliyyətli əhalinin həssas qruplarının və aşağı ixtisaslı şəxslərin məşğulluq imkanlarının təmin edilməsində mühüm rol oynayır.
AVROPA QİTƏSİNİN KONSEPTUAL TƏMƏLLƏRİ: FİZİKİ COĞRAFİYA, TARİXİ FORMALAŞMA VƏ SİYASİ-MƏDƏNİ ÇƏRÇİVƏLƏR
Bu tədqiqatın əsas məqsədi Avropanın geoloji və fiziki baxımdan Avrasiya quru massivinin qərb hissəsini təşkil etməsinə baxmayaraq, tarixən və müasir dövrdə nə üçün ayrıca qitə kimi qəbul edilməsinin səbəblərini araşdırmaqdır. Məqalədə “Avropa” anlayışının formalaşmasında fiziki-coğrafi amillərin (tektonik quruluş, su ehtiyatları və iqlim xüsusiyyətləri) rolu ilə yanaşı, tarixi, siyasi, dini və mədəni faktorların təsiri sistemli şəkildə təhlil edilir. Tədqiqat antik yunan xəritəşünaslığından Roma İmperiyasının ekspansiya siyasətinə, 1054-cü il kilsə parçalanmasından Maarifçilik dövründə “Şərqi Avropa” konsepsiyasının formalaşmasına, eləcə də müasir Avropa Birliyinin geosiyasi strukturuna qədər uzanan geniş tarixi mərhələləri əhatə edir. Eyni zamanda, Ural dağlarının Avropa ilə Asiya arasında sərhəd kimi qəbul edilməsinin Rusiya imperiyasının modernləşmə siyasəti ilə əlaqəsi xüsusi diqqət mərkəzində saxlanılır (Bassin, 1991). Bununla yanaşı, Ukrayna münaqişəsi və Cənubi Qafqazda baş verən geosiyasi dəyişikliklər fonunda Avropanın şərq sərhədlərinin yenidən qiymətləndirilməsi, həmçinin “Şərq” və “Qərb” anlayışları arasında mövcud olan qeyri-maddi sərhədlərin transformasiyası təhlil olunur.
ALQORİTMİK PANOPTİKON: TƏHSİLDƏ EMOSİYA SÜNİ İNTELLEKTİNİN TEXNİKİ ETİBARSIZLIĞININ, ETİK UĞURSUZLUQLARININ VƏ TƏNZİMLƏYİCİ GƏLƏCƏYİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ
Emosiyaların tanınmasına əsaslanan süni intellekt texnologiyaları artıq təhsil sistemində tətbiq olunmağa başlanmış və bu proses həm müsbət nəticələr, həm də gözlənilməyən mənfi təsirlərlə müşayiət olunmuşdur. Bu məqalə həmin texnologiyaların tətbiqinin xüsusilə neyromüxtəlif xüsusiyyətlərə malik tələbələr və fərqli mədəni mənşəyə malik öyrənənlər üçün yaratdığı nəticələrin araşdırılmasına həsr olunmuşdur. Çünki bu kateqoriyaya aid istifadəçilər üçün emosiyaların tanınması sistemləri adətən daha aşağı dəqiqlik və etibarlılıq nümayiş etdirir. Tədqiqatda bu texnologiyaların texniki məhdudiyyətləri, onların tətbiqi ilə bağlı əsas etik tənqidlər və effektiv tənzimləyici mexanizmlərə olan ehtiyac Avropa İttifaqının Süni İntellekt Aktı (EU AI Act) kontekstində təhlil edilir. Bundan əlavə, məqalədə EU AI Act-in 5(1)(f) maddəsi təhlil olunur. Həmin maddəyə əsasən təhsil mühitində emosiyaların tanınması sistemlərinin istifadəsi ümumi qayda olaraq qadağan edilir. Bununla yanaşı, Aktın Əlavə III hissəsində imtahanlar zamanı süni intellekt vasitəsilə jestlərin təhlili kimi bəzi funksiyalar qadağan olunmuş deyil, “yüksək riskli” tətbiqlər kimi təsnif edilir ki, bu da şəffaflıq, hesabatlılıq və hüquqi tənzimləmənin ardıcıllığı baxımından müəyyən qeyri-müəyyənlik yaradır. Praktikada isə bu müddəaların heç biri həmin texnologiyaların tətbiqinin tam qarşısını ala bilməmişdir. Eyni zamanda, tələbələrin razılığının alınması əksər hallarda yalnız formal prosedur xarakteri daşıyır və həqiqi məlumatlandırılmış razılığı təmin etmir. Tədqiqat çərçivəsində süni intellekt texnologiyalarının təhsil sisteminə etik inteqrasiyası üçün konseptual çərçivə təqdim edilir və biometrik nəzarətə empirik əsaslandırılmış alternativ yanaşmalar irəli sürülür. Məqalə nəzarətə əsaslanan pedaqoji modeldən uzaqlaşaraq etimad, etik prinsiplər və tələbə hüquqlarına hörmət üzərində qurulmuş təhsil modelinə keçidə dair tövsiyələrlə yekunlaşır.
Emosiyaların Tanınması üzrə Süni İntellekt
MÜASİR CƏMİYYƏTLƏRDƏ SOSİAL ÇÜRÜMƏ PROBLEMİNİN TƏHSİL SİSTEMİ VƏ İNSAN KAPİTALI KONTEKSTİNDƏ TƏHLİLİ
Bu məqalədə müasir dövrdə cəmiyyətlərdə müşahidə olunan sosial çürümə problemi təhsil sistemi və insan kapitalı kontekstində təhlil edilmişdir. Sosial çürümənin formalaşmasına təsir edən əsas amillərdən biri kimi gənclərin təhsilə münasibəti və təhsil sistemində mövcud olan struktur problemlər araşdırılmışdır. Xüsusilə gənclər arasında təhsilə qarşı motivasiya zəifliyi, sosial məsuliyyət hissinin azalması və rəqəmsal mühitin təsiri sosial çürümə riskini artıran amillər kimi qiymətləndirilmişdir. Bununla yanaşı, təhsil sistemində praktik bilik çatışmazlığı, keyfiyyət problemləri və tələbələrin potensialını inkişaf etdirməkdə yaranan boşluqlar da problemin dərinləşməsinə səbəb olan mühüm faktorlar kimi göstərilmişdir. Araşdırmada insan kapitalı anlayışı əsasında təhsil sistemindəki zəifliklərin uzunmüddətli perspektivdə sosial rifaha və iqtisadi inkişafa mənfi təsir göstərdiyi vurğulanmışdır. Eyni zamanda klassik sosioloji yanaşmalar, beynəlxalq hesabatlar və statistik məlumatlar əsasında belə nəticəyə gəlinmişdir ki, sosial çürümə yalnız fərdi seçimlərin nəticəsi deyil, həm də sistem xarakterli problemlərlə əlaqəli mürəkkəb sosial prosesdir. Məqalədə təhsil sahəsində sistemli islahatların aparılmasının sosial inkişaf və gələcək nəsillərin potensialının qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıdığı qeyd edilmişdir.
ƏNƏNƏVİ TƏLİMİN İDARƏ OLUNMASI SİSTEMLƏRİNDƏN AĞILLI TƏHSİL EKOSİSTEMLƏRİNƏ: SÜNİ İNTELLEKT, ANALİTİKA VƏ BACARIQ ƏSASLI PLATFORMALAR VASİTƏSİLƏ RƏQƏMSAL TƏHSİLİN YENİDƏN MÜƏYYƏNLƏŞDİRİLMƏSİ
Rəqəmsal texnologiyalar ali təhsili köklü şəkildə dəyişdirərək ənənəvi Təlimin İdarə Olunması Sistemlərini (Learning Management Systems – LMS) müasir təhsilin tələblərini qarşılamaq baxımından getdikcə daha az səmərəli etmişdir. Bu məqalədə əsasən tədris məzmununun təqdim edilməsi və qiymətlərin idarə olunmasına yönəlmiş ənənəvi LMS platformalarından təlim analitikası, daxili intellekt və bacarıq əsaslı profilləşdirməni özündə birləşdirən süni intellekt əsaslı ağıllı təhsil ekosistemlərinə keçid araşdırılır. Tədqiqat bu paradiqma dəyişikliyini konseptual baxımdan təhlil edir və onun praktik tətbiqini Azərbaycanda hazırlanmış universitet əsaslı ağıllı təhsil ekosistemi olan UBEx (Uni Bridge Exchange) nümunəsində qiymətləndirir. Dizayn Elmi Tədqiqatı (Design Science Research) metodologiyasından istifadə edilməklə UBEx-in memarlıq komponentləri, o cümlədən süni intellekt dəstəkli tədris proqramı profilləşdirilməsi, avtomatlaşdırılmış CV təhlili, bacarıq əsaslı təsdiqləmə mexanizmləri və institusional analitika panelləri təqdim olunur. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, ağıllı təhsil ekosistemləri məzunların məşğulluq imkanlarının görünürlüğünü artırmağa, ali təhsil müəssisələrində qərar qəbuletmə proseslərini gücləndirməyə və məzunların kompetensiyaları ilə əmək bazarının tələbləri arasında uyğunluğu yaxşılaşdırmağa imkan verir. Bu imkanlar məlumat əsaslı təhsil mühitlərinin ali təhsildə müxtəlif maraqlı tərəflərin dəstəklənməsi baxımından əhəmiyyətli potensiala malik olduğunu nümayiş etdirir. Bununla belə, ekosistemin tətbiqi hələ ilkin mərhələdədir və maraqlı tərəflər tərəfindən mənimsənilməsi prosesi davam edir. Bundan əlavə, ekosistemin uzunmüddətli təsirinin və səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac vardır. Tədqiqat ənənəvi, qiymətyönümlü LMS modellərindən kənara çıxaraq daha əhatəli, kompetensiya əsaslı rəqəmsal təhsil modelinə keçmək istəyən universitetlər üçün təkrarlana bilən konseptual və texniki çərçivə təqdim edir.
SÜNİ İNTELLEKT DƏSTƏKLİ BİZNES MƏKANLARININ COĞRAFİ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ
Bu məqalədə Azərbaycanda biznes lokasiyalarının qiymətləndirilməsi üçün süni intellekt dəstəkli coğrafi qərar dəstəyi prototipi təqdim olunur. Tədqiqat 11 807 obyekt və 69 obyekt tipini əhatə edən GeoJSON datasetinə, Bakı rayonları üzrə demoqrafik göstəricilərə və Streamlit tətbiqində qurulmuş Python əsaslı məkan skorlaşdırma modelinə əsaslanır. Böyük dil modeli yalnız istifadəçinin təbii dildə yazdığı biznes ideyasını strukturlaşdırılmış niyyətə çevirmək üçün istifadə edilir. Yekun lokasiya tövsiyəsi isə Haversine məsafəsi, rəqib sıxlığı, dəstək obyektləri, tələb göstəricisi və demoqrafik üstünlük əsasında deterministik hesablama ilə formalaşdırılır. Nəticələr xəritə vizuallaşdırması və izah edilə bilən skor mexanizmi ilə təqdim olunur. Yanaşma kiçik və orta bizneslər üçün ilkin məkan seçimini daha ölçülə bilən, müqayisəli və yoxlanıla bilən qərar prosesinə çevirir.
POST-MÜNAQİŞƏ ƏRAZİLƏRİNDƏ VERGİ GÜZƏŞTLƏRİNİN İNVESTİSİYA CƏLBEDİCİLİYİNƏ TƏSİRİ: QARABAĞ VƏ ŞƏRQİ ZƏNGƏZUR NÜMUNƏSİNDƏ
​Tədqiqatın əsas məqsədi Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi regionlarında tətbiq olunan vergi güzəştlərinin investisiya cəlbediciliyinə təsirini qiymətləndirməkdir. Tədqiqatda kəmiyyət analizi və SWOT təhlili metodlarından istifadə olunmaqla, mövcud vergi qanunvericiliyi və 2020-2025-ci illəri əhatə edən statistik göstəricilər təhlil edilmişdir. Tədqiqatın başlıca nəticələri göstərir ki, 10 illik vergi azadolmaları investorların xərclərini azaldaraq layihələrin gəlirliliyini artırır. Bu güzəştlər sahibkarlar üçün proqnozlaşdırıla bilən bir mühit yaradaraq regionun sürətli inkişafında əsas rol oynayır. Tədqiqatın əsas məhdudiyyəti regionun hələ bərpa mərhələsində olması səbəbindən uzunmüddətli statistik zaman sıralarının məhdudluğu və bəzi iqtisadi göstəricilərin formalaşma prosesinin davam etməsidir. İşin elmi yeniliyi bu güzəştlərin Qarabağ və Şərqi Zəngəzur regionun iqtisadi dirçəlişinə kompleks təsirinin araşdırılmasıdır. Tədqiqatın praktiki əhəmiyyəti isə əldə olunan nəticələrin gələcəkdə investisiya siyasətinin təkmilləşdirilməsində istifadə oluna bilməsidir.
MUHASEBE VE DENETİMDE BİLİŞİM TEKNOLOJİLERİ KULLANIMI: TÜRKİYE-AZERBAYCAN KARŞILAŞTIRMASI
Muhasebe ve denetim süreçlerinde bilişim teknolojilerinin entegrasyonu, finansal işlemlerin doğruluğunu, hızını ve şeffaflığını yükselterek ekonomik verimliliği güçlendirir. Gelişmekte olan ekonomilerde bu teknolojiler, küresel rekabet avantajı ve yasal uyum açısından vazgeçilmezdir. Türkiye ve Azerbaycan, ekonomik yapı ve teknolojik altyapı bakımından farklılıklar gösterse de, her iki ülke dijital dönüşümde kayda değer ilerlemeler kaydetmektedir. Ancak KOBİ’lerin adaptasyon zorlukları ile siber güvenlik riskleri, uygulamaların etkinliğini kısıtlamaktadır. Bulut bilişim, yapay zeka ve veri analitiği gibi yenilikler muhasebe işlemlerini otomatikleştirerek hata oranlarını düşürmekte ve gerçek zamanlı veri erişimini mümkün kılmaktadır. Denetim süreçlerinde blockchain ve büyük veri analizi, izlenebilirlik ile şeffaflığı artırarak güvenilirliği pekiştirmektedir. Bu teknolojilerin benimsenmesi maliyet tasarrufu sağlarken karar alma süreçlerini hızlandırmaktadır. Bu araştırma, Türkiye ve Azerbaycan’daki muhasebe profesyonellerine, işletmelere ve politika yapıcılara önemli katkılar sunmayı hedeflemektedir. Araştırma bulguları, BT’nin muhasebe ve denetim süreçlerinde nasıl etkin kullanılabileceğine dair öneriler sunarak, işletmelerin finansal süreçlerini optimize etmelerine yardımcı olabilir. Ayrıca, her iki ülkedeki yasal düzenleyiciler ve denetim otoriteleri için, BT entegrasyonunu teşvik edecek politikaların geliştirilmesinde rehber niteliği taşıyabilir (Deloitte, 2023). Türkiye ve Azerbaycan arasındaki karşılaştırmalı analiz, her iki ülkenin birbirinden öğrenebileceği iyi uygulamaları ortaya koyarak, bölgesel iş birliğini güçlendirebilir. Son olarak, çalışma, akademik literatüre katkı sağlayarak, muhasebe ve denetimde BT kullanımına yönelik gelecekteki araştırmalara zemin hazırlamayı amaçlamaktadır.
Bu makale, işsizlik ve sosyal sigortanın Azerbaycan'daki uygulamalarıyla birlikte bu konuları kapsamlı bir şekilde ele almaktadır. Araştırmanın temel amacı, Azerbaycan'daki işsizlik ve sosyal sigorta sistemlerinin yapısal özelliklerini, işleyişini ve etkinliğini incelemek ve analiz etmektir. Araştırma metodolojisi, Azerbaycan'ın sosyal güvenlik politikalarının incelenmesi ve literatür taramasından oluşmaktadır. Ana sonuçlar, işsizlik sigortası ve sosyal sigortanın önemini vurgulamak, Azerbaycan'daki mevcut durumu belirlemek ve politika önerilerini sunmaktır. Veri eksikliği ve metodolojik engeller sınırlamaları oluşturdu. Bu makalenin özelliği, Azerbaycan'ın sosyal güvenlik sistemine odaklanmasıdır ve politika yapıcıların bu konuda aldıkları kararlara yardımcı olmaktır
Sosyal sigorta, işsizlik sigortası, Azerbaycan
Texnologiyanın sürətli inkişafı dünya miqyasında maliyyə bazarlarında dərin dəyişikliklərə səbəb olmuşdur. Bu məqalə texnologiyanın maliyyə bazarlarına inteqrasiyasından yaranan əsas meylləri, çətinlikləri və imkanları araşdırır. Məqalədə alqoritmik ticarət, blokçeyn və süni intellekt kimi fintech yeniliklərinin tətbiqi və bununla əlaqəli risklər, məsələn, kibertəhlükəsizlik problemləri və tənzimləyici mürəkkəbliklər müzakirə olunur. Bu çətinliklərə baxmayaraq, texnologiya bazar iştirakçıları üçün böyük imkanlar təqdim edir, səmərəliliyin artırılması, maliyyə xidmətlərinə daha geniş çıxış və təkmilləşdirilmiş investisiya strategiyaları kimi üstünlükləri təmin edir. Son illərdə maliyyə mənzərəsi texnologiyadakı sürətli inkişafla əhəmiyyətli şəkildə dəyişmişdir. Bu məqalə texnologiyanın maliyyə bazarlarına çoxşaxəli təsirini araşdırır, yaranmış əsas meylləri, çətinlikləri və imkanları analiz edir. İlk növbədə, məqalə maliyyə texnologiyalarının (Fintech) inkişafına və ənənəvi bankçılıq və investisiya təcrübələrinin yenidən formalaşmasındakı roluna diqqət yetirir. Alqoritmik ticarət, blokçeyn və süni intellekt kimi yeniliklərin ticarət strategiyalarını, risk idarəçiliyini və bazar şəffaflığını necə inqilabi şəkildə dəyişdirdiyi nəzərdən keçirilir.
Maliyyə texnologiyaları, Alqoritmik ticarət, Blokçeyn
Rəqəmsal iqtisadiyyat inkişaf etdikcə, elektron ticarət dünya miqyasında bizneslər üçün vacib bir alətə çevrilmişdir. Lakin bu sürətli artım onun ətraf mühitə təsiri barədə də narahatlıqlar doğurmuşdur. Yaşıl elektron ticarət bu narahatlıqlara cavab olaraq iqtisadi inkişafı ətraf mühitin qorunması ilə uyğunlaşdırır. Bu məqalədə yaşıl elektron ticarətin üsulları və qarşılaşdığı çətinliklər araşdırılır. Yaşıl elektron ticarət bir çox faydalar gətirsə də, onun mənfi tərəfləri də mövcuddur, məsələn, qablaşdırma tullantıları və çatdırılma tələbinin artması. Lakin müəyyən bir davranış digərlərinə nisbətən daha zərərli və dağıdıcıdır: ekoloji dost olduğunu iddia etmək, amma əksini etmək, yəni “yaşıl yuyulma” (greenwashing) praktikası. Bu problem, yaşıllaşmaq istəyən hər hansı bir biznesə mənfi təsir göstərir, çünki yaşıl yuyulma istehlakçılar arasında etimadsızlıq yaradır.
Elektron ticarət, Yaşıl elektron ticarət, Yaşıl yuyulma, Davamlılıq, Ekoloji cəhətdən dost
Bərpa oluna bilən enerji illər keçdikcə öz vacibliyini göstərməkdədir. Bərpa olunan enerjidən istifadənin həm ekoloji, həm iqtisadi, həm də qlobal təsirləri danılmazdır. Son onillik ərzində bərpa olunan enerji növlərinin inkişafı və genişləndirilməsi tükənən enerji mənbələrinə qənaətlə yanaşı, öz səmərəliliyini və ekoloji cəhətdən üstünlüyünü sübut etmişdir. Bərpa olunan enerjinin müxtəlif növlərinin mövcudluğu onun fərqli iqlim ərazilərində istifadəsinin mümkünlüyünü göstərir. Bərpa oluna bilən enerjinin istifadə olunması, iqlim şəraitinə uyğunlaşması, həmçinin ekoloji cəhətdən üstünlük təşkil etməsi ilə yanaşı resursların səmərəli şəkildə idarə olunmasında da effektiv təsir göstərməkdədir. Məqalədə bərpa oluna bilən enerji mənbələrinin səmərəliliyindən, onun mövcud müxtəlif növləri və ekoloji təsirlərindən bəhs edilir.
yaşıl enerji, bərpa oluna bilən enerji, iqtisadiyyat
Məqalənin məqsədi xarici mühitdə risk və qeyri-müəyyənlik şəraitində müəssisənin idarə edilməsinin mühüm meyarlarını müəyyən etmək, bu sahədə araşdırma aparmaqdır. Tədqiqat zamanı ehtimal nəzəriyyəsi, çoxluqlar nəzəriyyəsi, informasiya nəzəriyyəsi, ekspert qiymətləndirmələri, sistem təhlili, iqtisadi modelləşdirmə metodlardan istifadə edilmişdir. Tədqiqatdan müəssisə rəhbərləri, kommersiya xidmətləri üzrə mütəxəssislər maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi və riskli vəziyyətlərdə idarəetmə qərarlarının qəbulu üçün istifadə edilə bilər. Müasir dövrdə müəssisələr açıq sistemdə binkişaf edir və daim xarici mühitə uyğunlaşaraq öz inkişaflarını həyata keçirirlər. Müəssisələrin uyğunlaşma qabiliyyətinin mühüm müddəaları məqalədə öz əksini tapmışdır. Xarici mühitdə risk və qeyri-müəyyənlik şəraitinin mühüm xüsusiyyətləri, qeyri-müəyyənlik şəraitində qərarlar qəbul etmək, risklərin idarə edilməsi kimi məsələlərin müzakirəsi tədqiqatın orjinallığı ilə bağlıdır. Əsərin elmi yeniliyi xarici mühitdə risk və qeyri-müəyyənlik şəraitində müəssisənin idarə edilməsinin innovativ mexanizminin təkmilləşdirilməsi üçün metodiki və praktiki tövsiyələrin işlənib hazırlanmasındadan ibarətdir
Xarici mühit, risk şəraiti, qeyri-müəyyənlik şəraiti
Təşkilati sağlam mühitin korlanmasına səbəb ola biləcək məsələlərdən olan psixoloji problemlərin mənbələrinə stress, tələb və qayğılar, şirkətin maliyyə vəziyyəti,iş yükünün çoxluğu və ya işçilər arasındakı problemlər nümunə göstərilə bilər. Sözügedən məsələnin müəssisənin effektivliyinə əsaslı təsirini nəzərə alaraq, bu problemlərin həllinin bilavasitə şirkət rəhbərliyinin məsuliyyəti olduğunu deyə bilərik. Tədqiqat müəssisələrdəki mövcud və baş verə biləcək problemlərin işçilərin sağlamlığı və potensial iş performansları üzərindəki təsirlərini nəzəri və araşdırma sorğusu vasitəsilə işçilərin və rəhbər şəxslərin yanaşması ilə praktiki cəhətdən incələyərək toplanılan nəticələr əsasında müəssisələrdə sosial dəstəyin, motivasiyanın və Maslovun Ehtiyaclar üçbucağının zirvə nöqtəsi olan özünü təsdiqləmənin stresslə mübarizədəki rolunu vurğulayır.Məqalə üzrə hazırlanmış anket sorğusunun müvafiq hipotezlər irəli sürülərək müxtəlif analiz metodları vasitəsilə əhatəli şəkildə təhlil edilməsinin əsas məqsədlərindən biri də empirik məlumatlara əsaslanaraq tənqidi yanaşmanın təmin edilməsidir.Hipotezlər arasında Boş Hipotez olaraq da adlandırılan Sıfır Hipotezinin metodiki analiz edilməsi və mühakimə edilməsi vasitəsilə mövcud biliklərin artırılması və bir çox fərziyyənin konkretləşdirilməsi təmin olunur.Hipotezlərin yoxlanmasında istifadə edilmiş analiz metodlarına Frekans,T-analizi,Crosstabs metodları aiddir.Əsas fokuslanılan nəticələr-ədalətli əməkhaqqı bölgüsü,vəzifə yüksəlişi,bilik və bacarıqların düzgün qiymətləndirilməsi və digər şəffaf idarəetmə meyarları və bu amillərin xüsusilə gender faktoru ilə əlaqəsi sistematik şəkildə təhlil edilir və sadalanan səbəblərdən qaynaqlanan təşkilatdaxili stressin müəssisənin effektivliyinə təsiri ön plana çıxarılır.
Sosial dəstək, heyət, psixoloji problemlər, iş yükü
Son dövrlərdə yaranan və sürətlə inkişaf edən texnologiyalar, rəqabətin artması, stresli iş mühiti, alışılmış iş şəraitinin köhnəlməsi şəraitində rəqabət etmək istəyən bütün təşkilatlar bu dəyişikliklərə uyğunlaşmağa məcburdurlar. Müasir dövrdə baş verən dəyişikliklər insan resusrlarının idarə olunmasında işə qəbulun uğursuzluğu, müəssisə üçün dəyərli olan,əvəz olunmayan kadrın itirilməsi, təşkilat daxili konfliktlər, kütləvi kadr axını, işçilərin şəxsi məlumatlarının konfedensiallığının pozulması kimi risklərin yaranmasına səbəb olmuşdur. Təşkilatlarda işçi dövriyyəsi dərəcələri, həm insan resursları həm də təşkilati davranış qaydaları ilə əlaqəli olan bir məsələdir. Yüksək işçi dövriyyəsi təşkilatlar üçün yüksək dərəcədə maliyyətli olduğundan işçi dövriyyəsinin müntəzəm olaraq ölçülməsi ve izlənməsi kritik önəm daşıyır.Kadrların müəssinəni tərk etməsinin əsas səbəbləri kimi karyera inkişafı imkanlarının olmaması; işçilərin cəlb edilməsinin olmaması; zəif şirkət mədəniyyəti; həmkarlar və ya rəhbərliklə fikir ayrılıqları; aydın biznes məqsədləri və ya istiqamətlərinin olmaması və s. sadalanan amillər aid edilir. Mövzunun araşdırılmasında induksiya, müşahidə, müqayisə, anket, SPSS analiz metodlarndan istifadə edilərək elmi məqalə ortaya çıxmışdır. Məqalənin yazılmasında məqsəd dəyişiklik dövründə fəliyyət göstərən işə götürən və işçilərin qarşılaşdığı neqativ halları aşkarlamaq,kadr riskləri kimi işə qəbul zamanı yol verilən səhvlər və kütləvi işdən çıxış hallarının təhlili, yaranma səbəbləri və həll yolları təklif etməkdən ibarətdir.
İnsan resursları, insan resursları riski, işçi axını
Güclü rəqabətin olduğu və texnologiyanın sürətlə inkişaf etdiyi qlobal dünya bazarında müəssisələrin bir çoxu heyətin düzgün idarə edilməməsi səbəbindən müflisləşərək iflasa uğrayırlar. Bu səbəbdən, müəssisələr innovasiyaların tətbiqi vasitəsilə rəqabətqabiliyyətliliklərini artırmağa çalışırlar. Məqalənin məqsədi təşkilatın şəxsi heyətinin formalaşmasını təmin edən müasir innovativ texnologiyaların elmi-nəzəri təhlili, heyətin idarə edilməsində innovasiyanın effektivliyinin müəyyən edilməsi, innovativ metodlardan səmərəli istifadə etmək və təkmilləşdirməklə firmaların inkişafını yüksəltmək, daimi rəqabət üstünlüyünə nail olmaq məsələlərini araşdırmaqdır. Məqalədə göstərilir ki, innovativ texnologiyalar heyətin perspektiv formalaşmasında mühüm rol oynayır. Həmçinin, məqalədə müəssisə və təşkilatlarda sözügedən innovasiyanın işlənib hazırlanması, həyata keçirilməsi və bu istiqamətdə təkliflərin irəli sürülməsi prosesinin əhəmiyyətinin həm tədqiqatçılar, həm də ayrı-ayrı menecerlər tərəfindən fərqli formalarda dərk edildiyi məsələsinə də toxunulmuşdur. Bu istiqamətdə xeyli sayda tədqiqatların aparılmasına baxmayaraq, innovativ heyətin idarə edilməsinin bir çox nəzəri və metodoloji aspektləri tam şəkildə açıqlanmır. Buna görə də, HR-nin innovativ potesialının formalaşması və müəssisədə inkişafı mexanizmini nəzərdən keçirmək vacibdir.
İnnovasiya, innovativ heyətin idarə edilməsi, insan resursları təcrübələri
Bu məqalə qadınların iş həyatında qarşılaşdıqları gender bərabərsizliyi problemlərinə diqqət yetirir. İşdə, təhsildə və cəmiyyətin bir çox sahələrində gender bərabərsizliyinin hələ də mövcud olduğunu vurğulayır. Cəmiyyətdə kişi və qadınların rolları və gözləntiləri haqqında geniş yayılmış təsəvvürlər gender bərabərsizliyinin əsasını təşkil edir. Xüsusilə iş həyatında qadınlar tez-tez cinsi ayrı-seçkiliklə üzləşirlər. Peşələrin cinslə əlaqəli olması, qadınların müəyyən sahələrdə kişilərdən daha az dəyərli görünməsi kimi səbəblərdən qadınlar karyeralarında müxtəlif maneələrlə üzləşirlər. Bundan əlavə, qadınların iş və ailə həyatını balanslaşdırmalı olması çox vaxt qadınların karyera inkişafına mənfi təsir göstərən amildir. Ev işləri, uşaq baxımı və digər ailə vəzifələri qadınların karyeralarında irəliləyiş və yüksək vəzifələrə qalxmalarını çətinləşdirə bilər. Araşdırmalar göstərir ki, işə qəbul və işdən çıxarılma proseslərində gender ayrı-seçkiliyi hələ də yaygındır. Xüsusilə evlilik, subaylıq və hamiləlik kimi faktorların qadınların iş həyatındakı təcrübələrinə təsir etdiyi göstərilib. Bu, qadınların iş həyatında bərabər imkanlardan yararlanmasına mane olan mühüm problemdir. Tədqiqat nəticələri işəgötürənlərin gender əsaslı ayrı-seçkiliyin qarşısını almaq üçün təlim keçmələrinin vacibliyini vurğulayır. Menecerlərin bu mövzuda məlumatlılığı və səyləri qadınların əmək bazarındakı mövqeyini yaxşılaşdıracaq siyasətlərin yaradılmasına rəhbərlik edəcəkdir
Qadınlar, iş həyatında qadınlar, gender bərabərsizliyi
Kompüterlə ilk qarşılaşmadan sonra dünya 4-cü Sənaye İnqilabı adlanan yeni bir dövrə keçdi. İnformasiya texnologiyaları həyatımıza sürətlə daxil oldu və sonrakı inkişaf planlarında mühüm yer tutdu. Bugünkü rəqəmsal transformasiya prosesində iştirak etməyən təşkilatların sağ qalması çox çətindir. Rəqəmsal transformasiya inkişaf edən rəqəmsal platformalarda mərkəzləşmə deməkdir: kağız sənədlər rəqəmsal fayllara çevrilir və rəqəmsal platformada saxlanılır. Texnologiyadan istifadənin artması və COVİD-19 pandemiyası səbəbindən uzaqdan işin qəfil genişlənməsi, təşkilatın insan resurslarının idarə olunmasında rəqəmsal transformasiyanın əhəmiyyətini vurğulamaqdadır. Bununla belə, bu rəqəmsal keçid bu strateji transformasiyadan geri qalan bəzi şirkətlər üçün həmişə asan olmur. Məqalənin məqsədi işə qəbul prosesində rəqəmsal innovasiyların tədqiqi, tətbiqi imkanları və rəqəmsal texnologiyaların prosesə təsirini araşdırmaqdır. Məqalədə rəqəmsal transformasiyanın müəssisənin fəaliyyətinə, o cümlədən işə qəbul prosesinə yaratdığı imkanlar öz əksini tapmışdır. Eyni zamanda işə qəbul prosesində namizədlərin və işə qəbul mütəxəssislərinin qarşılaşdığı problemlər araşdırılmış və həlli yolları təhlil
İnsan resursları, İşə qəbul prosesi, Rəqəmsal transformasiya
Bugün artıq elə bir dövrdür ki, bütün dünyada XXI əsrin fenomeni sayılan turizm insanların əsas tələbatlarından birinə çevrilmişdir. İnsanlar dəyişən, yenilənən həyata uyğunlaşmaq üçün mütəmadi olaraq mövcud öyrəşdikləri yerlərdən uzaqlaşmağa ehtiyac duyurlar. Bu bütün dünyada insanların müxtəlif məqsədlərlə bir yerdən başqa yerə getməsinə şərait yaradır. Belə olan halda həmin insanları – yəni real turistləri qarşılamaq, yerləşdirmək, asudə vaxtlarını səmərəli keçirmək üçün destinasiyalarda müəyyən xidmətlər hazırlanması zərurəti ortaya çıxır. Turistlərin tələbatının ödənilməsinə istiqamətlənən bu xidmətlərin mənbəyi müxtəlif ola bilir – iri, orta, kiçik sahibkarlar, yerli əhali, yerli idarəetmə orqanları və s. Qeyd olunan tərəflərin hər biri turizmin inkişafında maraqlı tərəflərdir. Məqalədə həmin maraqlı tərəflərdən yerli əhali – yəni icmaların turizmə necə yanaşmalarından və turizmdə rollarının necə olmasından ibarət tədqiqat işi aparılmışdır. Tədqiqat işi Şəki və Zaqatala rayonlarında yaşayan və turistlərə müxtəlif xidmətləri göstərən 21 yerli icma nümayəndəsi ilə sorğu metodu ilə aparılmışdır. Nəticələr təhlil edilmiş, hər iki rayonda yerli əhalinin turizmə yanaşması və turizmdən gözləntiləri qiymətləndirilmiş, icmanın turizmin inkişafında rolu və gələcək perspektivləri müəyyənləşdirilmişdir.
Yaşıl iqtisadiyyatın formalaşmasında Dayanıqlı Inkişaf Məqsədləri (DİM) olduqca mühim əhəmiyyət kəsb edən konsepsiyadır. DİM-lərə nаil оlmаq üçün mаliyyə mənbələrinin geniş оlmаsı оlduqса mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Dünyа Bаnkı və Beynəlxаlq Vаlyutа Fоndu məlumаtlаrınа əsаsən 17 Dаyаnıqlı İnkişаf Məqsədlərinə (DİM) nаil оlmаq inkişаf mаliyyəsinin аrtırılmаsını tələb edir. DİM-lərə nаil оlmаqdа mаliyyənin rоlu şəksiz оlsа belə, çоx аz sаydа elmi аrаşdırmа həyаtа keçirilmişdir. Mövсud tədqiqаtdа bоşluğu dоldurmаğа çаlışılıb. Bu аrаşdırmаdа İqtisаdi Əməkdаşlıq və İnkişаf Təşkilаtınа dаxil оlаn Аvrоpа Birliyi ölkələrinə əsаslаnаn dayanıqlı mаliyyə ilə DİM-lər аrаsındаkı əlаqə аrаşdırılıb. Nətiсə оlаrаq gümаn edilir ki, dаyаnıqlı mаliyyə mоdeli DİM-lərin həyаtа keçirilməsində (Stаtistikаnın оlmаmаsı səbəbindən DİM 6 və SDG14 istisnа оlmаqlа, bütün DİM-lər təhlil edilib) və sоsiаl və ekоlоji dаyаnıqlığın DİM-lərdə əks оlunmаsının təmin edilməsində əsаs rоl оynаyır. Bu аrаşdırmаnın nətiсələri göstərir ki, mаliyyə mоdeli nə qədər dаyаnıqlı оlsа, DİM-lərə nаil оlmаq bir о qədər yаxşı оlаr. Dayanıqlı mаliyyə mоdeli ilə sоsiаl dayanıqlılıq (SDG1, 3, 4, 5, 10, 16); ekоlоji dayanıqlılıq (SDG11, 12, 13, 15) və iqtisаdi dayanıqlılıq (SDG8, 9, 17) аrаsındа güсlü əlаqənin оlduğu müəyyən edilmişdir. Həmçinin əldə edilmiş nətiсələrin Аzərbаyсаndа hаnsı dərəсədə dоğru оlduğu müəyyən edilmiş və təkliflər verilmişdir.
Yaşıl iqtisadiyyat,2030 gündəliyi,dayanıqlı maliyyə
TLS/SSL PROTOKOLLARININ MÜƏSSİSƏ İNFRASTRUKTURLARINDA TƏHLÜKƏSİZLİK TƏMİNATINDA ROLU
Bu məqalədə TLS/SSL protokollarının müəssisə infrastrukturlarında informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsində oynadığı əsas rol araşdırılır. Müasir rəqəmsal mühitdə internet üzərindən ötürülən məlumatların məxfiliyinin, bütövlüyünün və autentifikasiyasının qorunması müəssisələr üçün prioritet məsələlərdən biridir. TLS/SSL protokolları bu tələbləri qarşılayan əsas kriptoqrafik mexanizmlər kimi çıxış edir. Məqalədə əvvəlcə TLS/SSL-in texniki əsası, şifrələmə metodları, TLS handshake prosesi və sertifikat infrastrukturu (PKI) izah olunur. Daha sonra protokolun web serverlər, email sistemləri, VPN həlləri, API-lər və cloud mühitlərində tətbiq istiqamətləri təhlil edilir. TLS/SSL-ə qarşı tətbiq olunan hücum vektorları və tarixi zəifliklər (MITM, downgrade, Heartbleed və s.) praktiki nümunələrlə araşdırılır. Sonda müəssisə miqyasında TLS/SSL-in düzgün tətbiqi, təhlükəsiz konfiqurasiyası, sertifikatların idarə olunması və monitorinqi üçün best practice-lər təqdim olunur. Araşdırmanın nəticələri göstərir ki, TLS/SSL protokolları təşkilatların kibertəhlükəsizlik strategiyasının ayrılmaz hissəsidir və düzgün tətbiq edildiyi halda məlumatların təhlükəsizliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırır
AZƏRBAYCANDA İSTEHSAL OLUNAN BİTKİ YAĞLARININ İSTEHLAK XASSƏLƏRİ VƏ GÖMRÜK EKSPERTİZASI
Azərbaycanda istehsal olunan bitki yağları həm keyfiyyət, həm də çeşid baxımından olduqca zəngindir və ölkə bazarında mühüm rol oynayır. Bu yağlar müxtəlif texnoloji və qida xassələrinə malikdir, bu da onları həm gündəlik kulinariya istifadəsi, həm də sağlam qidalanma sahələrində geniş tətbiq etməyə imkan verir. Günəbaxan və qarğıdalı yağları yüksək omeqa-6 tərkibi ilə ürək-damar sağlamlığı üçün faydalıdır, pambıq yağı isə yüksək istilik müqaviməti ilə qızartma və bişirmə proseslərində üstünlük təşkil edir. Zeytun və üzüm çəyirdəyi yağları antioksidantlar, vitaminlər və oleik turşu ilə zəngin olub həm qida, həm də kosmetik məqsədlərdə istifadə olunur. Kətan yağı isə omeqa-3 yağ turşuları ilə zəngin olub pəhriz və sağlam qidalanmada xüsusilə əhəmiyyətlidir. Rafinə edilmiş yağlar uzun müddət saxlanmağa və neytral dad təmin etməyə imkan verir, nerafine yağlar isə təbii dad və aromanı qoruyur. Ümumiyyətlə, Azərbaycanda istehsal olunan bitki yağlarının istehlakçılar üçün uyğunluğu, sağlamlıq faydaları və kulinariya tətbiqləri əsas meyardır, eyni zamanda yerli istehsal daxili bazarı təmin etməklə yanaşı ixrac potensialına da malikdir.
ABŞERONDA BECƏRİLƏN BƏZİ ÜZÜM SORTLARININ MÜXTƏLİF ÜSULLARLA QURUDULMASININ QURU ÜZÜMÜN KEYFİYYƏTİNƏ TƏSİRİ
Abşeron yarımadası əlverişli iqlim və torpaq şəraitinə malik olduğu üçün burada qurutmalıq üzüm sortlarının yetişdirilməsi yüksək keyfiyyətli məhsul əldə etməyə imkan verir. Tədqiqatda bölgədə geniş yayılan Sultani, Ağ Şanı və Qara Şanı üzüm sortları seçilmiş və müxtəlif qurudulma üsullarının bu sortların keyfiyyətinə təsiri araşdırılmışdır. Quru üzümün keyfiyyətinin formalaşmasında sort xüsusiyyətləri, giləmeyvə quruluşu, qabıq qalınlığı, yığım vaxtı, qurutma mühiti və qələvi batırma texnologiyası əsas amillər kimi müəyyən edilmişdir. Qurudulma torpaq, beton və askı üsulları ilə aparılmış və nəticələr göstərmişdir ki, ən sürətli quruma beton və torpaq səthlərində baş verir, askıda qurudulma isə daha ləng olsa da, rəngin qorunmasına və daha təmiz məhsul alınmasına şərait yaradır. Qələvi (kül) məhluluna batırma prosesi qurutma müddətini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır; lakin 25%–37,5% kül nisbətləri arasında fərq olmadığı müəyyən edilmişdir. Sultani ən qısa, Ağ və Qara Şanı isə daha uzun müddətdə qurumuşdur ki, bu da qabıq qalınlığı və salxım quruluşu ilə əlaqələndirilir.Nəticə olaraq müəyyən olunmuşdur ki, hər sort üçün optimal qurudulma texnologiyasının seçilməsi quru üzümün keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırır və Abşeron şəraitində yüksək keyfiyyətli məhsul istehsalına şərait yaradır.
ELEKTRON TİCARƏTİN ANLAYIŞI, TƏTBİQ MODELLƏRİ VƏ RƏQƏMSAL İQTİSADİYYAT KONTEKSTİNDƏ STRATEJİ ƏHƏMİYYƏTİ
Rəqəmsal texnologiyaların sürətlə inkişaf etdiyi müasir dövrdə elektron kommersiya (e-commerce) qlobal iqtisadiyyatın ən dinamik və strateji əhəmiyyətli sahələrindən birinə çevrilmişdir. Elektron kommersiya internet, mobil tətbiqlər, sosial şəbəkələr, bulud texnologiyaları və digər rəqəmsal platformalar vasitəsilə məhsul və xidmətlərin seçilməsi, sifarişi, ödənişi və çatdırılması kimi ticarət proseslərinin tam inteqrasiya olunmuş şəkildə onlayn icrasını təmin edir. Bu proseslərin rəqəmsallaşdırılması ənənəvi ticarət mexanizmlərini köklü şəkildə dəyişdirməklə yanaşı, həm bizneslər üçün yeni rəqabət üstünlükləri yaradır, həm də istehlakçıların alış-veriş davranışlarında fundamental dönüşə səbəb olur. OECD-nin tərifinə əsasən, elektron kommersiya yalnız avtomatlaşdırılmış sistemlər – veb formalar, Elektron Məlumat Mübadiləsi (EDI), tətbiq proqramlaşdırma interfeysləri (API) və digər rəqəmsal alətlər vasitəsilə rəsmiləşdirilmiş sifarişləri əhatə edir. Bu isə o deməkdir ki, sadəcə məhsul və ya xidmət haqqında məlumat sorğuları elektron kommersiya əməliyyatı sayılmır. E-commerce modellərinin geniş yayıldığı müasir şəraitdə B2B, B2C, C2C və C2B kimi müxtəlif formatlar formalaşmış, logistika, rəqəmsal ödəniş sistemləri, kuryer xidmətləri və onlayn marketinq alqoritmləri ilə inteqrasiya olunmuş ekosistem yaranmışdır. Nəticə etibarilə, elektron kommersiya rəqəmsal iqtisadiyyatın əsas istiqamətlərindən biri olmaqla bərabər, qlobal ticarətin strukturunu yenidən formalaşdıran, iqtisadi səmərəliliyi artıran və istehlakçı məmnuniyyətini yüksəldən yenilikçi bir platforma kimi çıxış edir.
Elektron kommersiya, rəqəmsal ticarət, onlayn alış-veriş
Bu məqаlədə süni intеllеktin (Sİ) idаrəеtmə strukturlаrınа və təşkilаti qərаrvеrmə prosеslərinə təsirinin tədqiqinə cəhd edilir. Tədqiqаtın əsаs məqsədi Sİ tеxnologiyаlаrının idаrəеtmədə tətbiq potеnsiаlını və bu prosеsin təşkilаti strukturlаr üzərində yаrаtdığı trаnsformаsiyаnı qiymətləndirməkdir. Mеtodoloji yаnаşmа kimi mənbə аrаşdırmаsı və müqаyisəli mеtod istifаdə olunmuşdur. Nəticədə əldə olunаn qənaət onu göstərir ki, süni intеllеkt idаrəеtmə qərаrlаrının dаhа sürətli və məlumаt əsаslı vеrilməsinə, rеsurslаrın optimаllаşdırılmаsınа və insаn fаktorunun yаrаtdığı qеyri-müəyyənliklərin аzаldılmаsınа imkаn yаrаdır. Bununlа yаnаşı, hüquqi və еtik məhdudiyyətlər, hаbеlə təşkilаtlаr dаxilində dəyişikliklərin idаrə olunmаsı məsələləri bu tеxnologiyаlаrın gеniş tətbiqində əsаs çətinliklər olаrаq qаlır. Tədqiqаtın aktuallığı süni intеllеktin idаrəеtmə kontеkstində təhlil еdilməsindədir. Аlınаn nəticələr həm nəzəri, həm də prаktiki səviyyədə idаrəеtmə sistеmlərinin yеnidən qurulmаsı üçün əhəmiyyətli ola bilər.
süni intеllеkt, idаrəеtmə, rəqəmsаl trаnsformаsiyа
AZƏRBAYCAN İSTEHSALI OLAN KERAMİKA İNŞAAT MATERİALLARININ FİZİKİ MEXANİKİ XASSƏLƏRİNİN TƏDQİQİ
Bu məqalədə Azərbaycan istehsalı olan keramika inşaat materiallarının fiziki və mexaniki xüsusiyyətləri ətraflı şəkildə tədqiq edilir. Tədqiqatın əsas məqsədi ölkəmizdə istehsal olunan müxtəlif keramika məhsullarının keyfiyyət göstəricilərini beynəlxalq standartlarla müqayisə etmək, həmçinin onların tikinti sənayesində istifadəsi üçün optimal şərtləri müəyyən etməkdir. Keramika inşaat materialları, xüsusilə kərpiclər və plitələr, tikinti işlərində geniş tətbiq olunur və onların keyfiyyəti həm tikilinin dayanıqlılığı, həm də uzunömürlülüyü baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu səbəbdən yerli istehsal məhsullarının fiziki və mexaniki göstəricilərinin təhlili, onların beynəlxalq standartlara uyğunluğunun müəyyən edilməsi vacibdir. Tədqiqat çərçivəsində müxtəlif növ keramika materialları üzərində sistemli laboratoriya təcrübələri aparılmışdır. Analiz edilən nümunələr arasında ən çox istifadə olunan keramika kərpicləri, keramika plitələri və texniki keramika məhsulları yer almışdır. Bu materialların mühüm göstəricilərindən biri sıxılma möhkəmliyidir ki, bu parametr onların yüklənmə altında deformasiya etmə qabiliyyətini və tikilidə struktur dayanıqlığını göstərir. Həmçinin su udma qabiliyyəti, sıxlıq, məsaməlilik və şaxtaya davamlılıq kimi fiziki xüsusiyyətlər də öyrənilmişdir. Su udma qabiliyyəti, xüsusən rütubətli mühitlərdə materialın performansını təyin edir, çünki yüksək su udma qabiliyyəti şaxta və donma şəraitində materialın sürətlə zədələnməsinə səbəb ola bilər. Məsaməlilik və sıxlıq göstəriciləri isə materialın yüngüllüyü, istilik keçiriciliyi və mexaniki dayanıqlığı haqqında məlumat verir.
Azərbaycan keramika, İnşaat materialları, Fiziki və mexaniki xüsusiyyətlər
AZƏRBAYCAN TURİZM ŞİRKƏTLƏRİNİN İNKİŞAFINDA İQTİSADİ MANEƏLƏR VƏ İNNOVATİV HƏLL YOLLARININ ANALİTİK QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ
Mövzu Azərbaycanın qeyri-neft sektorunun şaxələndirilməsində və milli iqtisadiyyatın dayanıqlı inkişafında turizm sənayesinin rolunun gücləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Turizm şirkətləri ölkənin iqtisadi potensialının reallaşdırılması, regionlarda məşğulluğun artırılması və beynəlxalq imicinin formalaşdırılmasında mühüm funksiyaya malik olsa da, bu sahədə institusional, maliyyə və infrastruktur məhdudiyyətlər inkişaf tempini zəiflədir. Araşdırmanın məqsədi turizm şirkətlərinin fəaliyyətinə mane olan əsas problemləri müəyyənləşdirmək, onların təsir mexanizmlərini qiymətləndirmək və inkişafın sürətləndirilməsi üçün elmi əsaslı istiqamətləri müəyyənləşdirməkdir. Tədqiqatda analitik, statistik müqayisə, SWOT və GAP təhlili metodlarından istifadə edilmiş, mövcud vəziyyətlə hədəf səviyyələr arasında fərqlər müəyyənləşdirilmişdir. Bu vasitələrlə regionların güclü və zəif tərəfləri, inkişaf imkanları və təhdidləri müəyyən edilmiş, mövcud vəziyyətlə arzu olunan vəziyyət arasındakı fərqlər sistemli şəkildə qiymətləndirilmişdir. Bundan əlavə Dövlət orqanlarının rəsmi məlumatları, beynəlxalq təşkilatların hesabatları və iqtisadi təhlil metodlarından istifadə olunmuş, mövcud vəziyyətlə yanaşı, inkişaf perspektivləri də araşdırılmışdır. Analiz nəticəsində məlum olmuşdur ki, turizm şirkətlərinin inkişafını ləngidən başlıca amillər maliyyə resurslarına çıxışın məhdudluğu, regionlarda infrastrukturun qeyri-bərabər inkişafı, kadr potensialının zəifliyi və rəqəmsallaşma prosesinin yavaş aparılmasıdır. Təklif olunan siyasət və institusional tədbirlərin həyata keçirilməsi turizm sektorunun dayanıqlığını artıracaq, regionlarda sosial-iqtisadi fəallığı gücləndirəcək və Azərbaycanın beynəlxalq turizm bazarında rəqabət mövqeyini möhkəmləndirəcəkdir.
Turizm Sektoru, Rəqabətqabiliyyətlilik, Sektor Problemləri