ŞƏRQ-QƏRB DƏHLİZİ ÇƏRÇİVƏSİNDƏ AZƏRBAYCANIN BEYNƏLXALQ ƏMƏKDAŞLIQ PERSPEKTİVLƏRİ

Xülasə

Azərbaycanın coğrafi mövqeyi ölkəni Şərq–Qərb beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin əsas qovşaqlarından birinə çevirmişdir. Bu üstünlük 2022-ci ildən sonrakı qlobal geosiyasi dəyişikliklər və yükdaşıma axınlarının yenidən konfiqurasiyası fonunda əlavə strateji əhəmiyyət kəsb etmişdir.
Tədqiqat 2022–2025-ci illəri əhatə edən empirik zaman sıralı məlumatların təhlilinə, ikitərəfli və çoxtərəfli əməkdaşlıq sazişlərinin müqayisəli hüquqi-institusional qiymətləndirilməsinə, eləcə də tranzit performans göstəricilərinin ölkələr üzrə struktur müqayisəsinə əsaslanır. Tədqiqatın töhfəsi Şərq–Qərb dəhli-zinə yalnız fiziki infrastruktur deyil, hüquqi çərçivələr, tarif harmonizasiyası və rəqəmsal koordinasiya kimi institusional komponentlər prizmasından yanaşaraq bu təhlili Azərbaycan kontekstinə tətbiq etməsindədir. Nəticələr əməkdaşlığın üçsəviy-yəli arxitekturasını — çoxtərəfli platformalar, ikitərəfli strateji tərəfdaşlıqlar və operasional birgə müəssisələr — müəyyənləşdirir və tarif harmonizasiyası ilə gömrük sistemlərinin qarşılıqlı əməliyyat qabiliyyəti sahəsindəki boşluqları aşkarlayır.
Nəticələr göstərir ki, 2024-cü ildə TITR (Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu) üzrə yükdaşımaların həcmi əvvəlki illə müqayisədə 63% artaraq 4.1 milyon tona çatmışdır. Çin istiqamətində 287 yük qatarı hərəkət etmiş, bu göstərici 86% artımı ifadə edir. Azərbaycan–Çin ikitərəfli ticarət dövriyyəsi 2023-cü ildə 3.1 milyard ABŞ dollarını keçmişdir. Eyni zamanda, Avropa İttifaqının Global Gateway təşəbbüsü çərçivəsində 2024-cü ildə Mərkəzi Asiyada davamlı nəqliyyat əlaqəliliyi üçün elan edilmiş 10 milyard avroluq investisiya öhdəliyi Trans-Xəzər dəhlizinə regional marağın artdığını göstərir; bu məbləğ birbaşa Azərbaycana yönəlmiş investisiya deyil.
Yekun olaraq, Azərbaycan TRACECA, BTQ dəmir yolu, ŞƏT və Türk DövlətləriTəşkilatı kimi platformalar vasitəsilə çoxvektorlu əməkdaşlıq modelini institusional olaraq diversifikasiya etmişdir. Bu modelin davamlı rəqabət üstünlüyü institusional islahatların sürəti və Zəngəzur dəhlizi kimi struktur layihələrin reallaşma perspek-tivindən asılıdır. Məqalədə 2030-cu ilədək üç alternativ inkişaf ssenarisi (baza, optimist, pessimist) qiymətləndirilir, əsas institusional risklər və prioritet siyasət istiqamətləri müəyyənləşdirilir.